Column Evelien Gubbels: Verdriet en dankbaarheid in één adem

Afgelopen week overleed mijn oma. We hebben haar samen mogen begeleiden tot het laatste einde. Mijn oma was een dankbare vrouw en we wisten allemaal dat als de tijd zou komen, zij én wij met heel veel liefde en dankbaarheid terug zou kijken op het leven dat we samen hebben gehad en de vele mooie momenten die we hebben mogen beleven met elkaar.

Maar het is natuurlijk niet alleen de dankbaarheid die bestaat, want afgelopen week namen we voor de állerlaatste keer écht afscheid. Ze komt niet meer terug. En dat maakt het ook heel erg verdrietig.

Dankbaarheid én verdriet.

Als psycholoog die werkt met mensen die langdurig ziek zijn, is deze combinatie van dankbaarheid en verdriet iets waar mijn aandacht in gesprekken met cliënten vaak naartoe gaat. Ook binnen de psychologie is deze samenhang uitgebreid beschreven.

Het duale procesmodel: heen en weer bewegen
Binnen de rouwpsychologie bestaat het duale procesmodel van Stroebe en Schut (1999). Dit model beschrijft hoe mensen omgaan met verlies door te pendelen tussen twee processen:

• Verliesgericht: ruimte geven aan verdriet, gemis, pijn.
• Herstelgericht: je richten op het leven dat doorgaat, nieuwe rollen, nieuwe betekenis.

Gezonde rouw betekent niet dat je “goed verwerkt” door vooral sterk te zijn. En gezonde rouw betekent ook niet dat je constant in het verdriet moet blijven hangen. Het betekent dat je beweegt tussen beide.

Heen en weer.

De ene dag (of het ene uur) voel je vooral het gemis. De andere dag (of het andere uur) lach je om een herinnering.
En soms, misschien wel het meest menselijke van alles, bestaan ze tegelijk.

De roeiboot
Dit liet me denken aan de metafoor van de roeiboot.

Als je alleen links roeit, draai je rondjes.
Als je alleen rechts roeit, kom je ook nergens. Weer in rondjes.

Conclusie: Je hebt beide roeispanen nodig om vooruit te komen.

En zo werkt het ook in het leven.

Als we alleen in het verdriet blijven, verliezen we perspectief.
Als we alleen focussen op positiviteit, lopen we het risico onze pijn te ontkennen. Of we lopen we het risico energie die eruit moet, te onderdrukken en een stukje van onszelf weg te drukken. Kortom: we raken verwijderd van onszelf en van wat ons raakt en van wat we belangrijk vinden.

De kracht zit in de beweging tussen beide.

Positieve psychologie is geen “alleen maar blij”
Positieve psychologie wordt nog weleens (al is dat tegenwoordig gelukkig steeds minder, volgens mij) verkeerd begrepen als de wetenschap van “altijd positief zijn”. Maar dat is niet waar het over gaat. De positieve psychologie onderzoekt wat mensen helpt om een betekenisvol en waardevol leven te leiden, óók wanneer het leven pijn doet.

Barbara Fredrickson beschrijft in haar broaden-and-build-theorie (2001) hoe positieve emoties onze blik verruimen en psychologische hulpbronnen opbouwen. Dankbaarheid, liefde en hoop helpen ons om breder te kijken dan het probleem van het moment.

Maar… (en dit is belangrijk) positieve emoties werken niet als we ze gebruiken om pijn te onderdrukken.

Ik geef je een voorbeeld van wat hiermee wordt bedoelt:
Dankbaarheid is geen vervanging van verdriet.
Het is een verbreding ervan.

Je kunt huilen om wie je mist én dankbaar zijn dat je die persoon hebt gekend.

Sterker nog: vaak verdiept dankbaarheid het verdriet, omdat het laat zien hoe waardevol iets was.

Ook in het dagelijks leven
Ik begon dit artikel met het overlijden van mijn oma, maar dit principe geldt niet alleen bij overlijden.

Het geldt ook wanneer:

• je lichaam niet doet wat je wilt (denk aan langdurige gezondheidsklachten),
• een plan mislukt,
• een relatie verandert of afloopt,
• je werk anders loopt dan gehoopt.

Wij mensen hebben de neiging om moeilijke gevoelens snel op te willen lossen. We willen door. Fixen. Positief denken. Of juist eindeloos analyseren wat er misgaat. Maar als we eerlijk naar de situatie kijken, dan vraagt vooruitkomen vaak iets anders.

Het vraagt dat we eerlijk durven kijken naar wat pijn doet.
En tegelijk blijven zien wat er óók is.

Zonder het verdriet te aanvaarden, kun je niet verder.
Zonder dankbaarheid of betekenis, wordt het leven zwaar en vlak.

Beide zijn nodig om een waardevol leven te leiden.

De moed om beide toe te laten
In mijn werk met mensen met chronische klachten zie ik dit dagelijks terug. Wie alleen vecht tegen wat er niet meer kan, raakt uitgeput. Wie alleen probeert positief te blijven, voelt zich vaak leeg of schuldig wanneer dat niet lukt, of blijft zoekende naar wat er ‘nog meer zou moeten zijn’.

Maar wanneer iemand durft te zeggen:
“Dit is moeilijk.”
én
“Dit is ook waardevol.”

Dan ontstaat er iets nieuws.
Dan ontstaat er beweging.

Dat is geen trucje. Het is een oefening in eerlijkheid, in transpiratie, in kracht en in kwetsbaarheid. Het is een oefening in mens zijn, in de puurste vorm.  

Een kleine reflectie
Misschien kun je jezelf vandaag deze vraag stellen:

• Waar voel ik verdriet of teleurstelling?
• En wat bestaat er daar (heel voorzichtig) naast?

Misschien is het dankbaarheid.
Misschien is het trots.
Misschien is het liefde.
Misschien alleen een klein moment van zachtheid.

Je hoeft niets te forceren.
Je hoeft alleen te erkennen dat beide riemen er mogen zijn.

Mijn oma zei vaak: “Als we het zo nog even kunnen houden, hè Eefje…”

Ze bedoelde daarmee niet dat alles perfect was, of moest zijn. Ze bedoelde: dit moment, samen, is genoeg. De afgelopen jaren hebben we vaker afscheid genomen. Kleine stukjes. Na ziekenhuisopnames. Na spannende momenten. Wanneer het nog even duurde voor we elkaar weer zagen. Met woorden, aanrakingen en blikken. Je denkt dan dat je voorbereid bent. Dat je het al een beetje geoefend hebt.

Maar wanneer het moment er dan écht is, is het toch anders. Definitiever. Stiller. Onomkeerbaar.

En toch – terwijl ik haar mis – voel ik ook hoe haar zachtaardigheid in mij verder leeft. Hoe dankbaarheid en verdriet op dit moment samen een plek zoeken in mijn alledaagse bestaan. En misschien is dat wel wat rouw ons leert: dat liefde en verdriet zich niet laten opsplitsen in licht of donker.

Dat we beide mogen dragen.

Of sterker nog: dat het leven pas echt waardevol en puur wordt wanneer we leren hoe we beide kunnen dragen.

Tot slot
Merk je bij jezelf dat je soms vastloopt in vechten tegen wat er niet meer is? Of juist in doorgaan zonder stil te staan bij wat pijn doet?

Reflectie is niet alleen nodig bij verlies. Juist wanneer het leven “gewoon doorgaat”, helpt het om stil te staan bij wat pijn doet én wat betekenis geeft.